در نخستین نشست شبکهسازی و همافزایی اندیشکدههای حوزه انرژی کل کشور حول مسائل بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی، به ریاست معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی، پیشنهاد اندیشکده انرژی اتاق کرمان در رابطه با قیمت بنزین با عنوان “بنزین و ضرورت تعریف شفاف مبنای محاسبه قیمت” ارائه شد.
توضیحات بیشتر در رابطه با این پژوهش و پیشنهاد در زیر آمده است:
مسئله چیست؟
طی سالهای گذشته، قیمتگذاری بنزین عمدتا براساس ملاحظات حمایتی و اجتماعی انجام شده و قیمت پرداختی مصرفکننده فاصله قابلتوجهی با هزینه واقعی تامین آن داشته است.
هزینه جاری عرضه هر لیتر بنزین در سال ۱۴۰۲ حدود ۳ هزار و ۵۰۰ تومان بوده است. این هزینه، بخشی از هزینههای زنجیره تامین بنزین را دربرمیگیرد. اما هزینه اقتصادی بنزین تنها به هزینههای جاری محدود نیست. در پژوهش اندیشکده، با لحاظ هزینههای سرمایهای و هزینه بیننسلی منابع نفتی، هزینه تامین هر لیتر بنزین حدود ۲۰ سنت برآورد شده است. بنابراین، قیمتگذاری بنزین باید میان سه مفهوم متفاوت تمایز قائل شود:
➖ هزینه جاری و حسابداری تامین بنزین؛
➖ هزینه اقتصادی تامین داخلی بنزین؛
➖ هزینه تامین بنزین ازطریق واردات یا قیمت جایگزینی.
عدم تفکیک این سه مفهوم میتواند منجر به برداشتهای متفاوت و حتی متناقض از مفهوم «قیمت تمامشده بنزین» شود.
در مرداد ۱۴۰۵، سیاست عرضه بنزین با نرخ موسوم به «تمامشده پالایشگاهی» در استان کرمان مطرح شد و رقم ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان بهازای هر لیتر برای عرضه بنزین بدون یارانه اعلام شد. همزمان، برای استان کرمان علاوهبر سهمیه ملی، سهمیه استانی نیز در نظر گرفته شد.
این تحول از یک منظر حائز اهمیت است: برای نخستینبار مسئله قیمت بنزین مازاد از یک بحث نظری به یک تجربه عملی در سطح استان تبدیل شده است.
اما نکته مهم این است که ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان را نمیتوان صرفا با عدد ۲۰ سنت پژوهش اندیشکده مقایسه کرد. عدد ۲۰ سنت، برآورد «هزینه تامین اقتصادی» بنزین در سال ۱۴۰۲ است و سه جزء هزینه جاری، سرمایهای و بیننسلی را شامل میشود.
درمقابل، برای ارزیابی دقیق رقم ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان باید مشخص شود که این نرخ براساس چه مولفههایی تعیین شده است؛ ازجمله قیمت خوراک، نرخ ارز، هزینه پالایش، هزینه انتقال و توزیع، هزینه سرمایهای، مالیات و عوارض و اینکه آیا این رقم برمبنای هزینه تولید داخلی، قیمت جایگزینی یا هزینه واردات محاسبه شده است.
پیشنهاد سیاستی
پیشنهاد میشود اصلاح نظام بنزین بهجای افزایش یکباره و عمومی قیمت، ازطریق تفکیک مصرف حمایتی از مصرف مازاد انجام شود.
در این الگو:
1️⃣ اول؛ سهمیه حمایتی حفظ شود:
مصرف متعارف خانوار همچنان از سهمیه بنزین با قیمت یارانهای برخوردار باشد. هدف سیاست نباید حذف ناگهانی حمایت از خانوارها باشد.
2️⃣ دوم؛ بنزین مازاد با قیمت اقتصادی عرضه شود:
مصرف بیش از سهمیه حمایتی، همچنان امکانپذیر باشد، اما با قیمتی که فاصله کمتری با هزینه واقعی تامین بنزین داشته باشد.
3️⃣ سوم؛ قیمت بنزین مازاد «فرمولمحور» باشد:
مهمتر از تعیین یک عدد مشخص، تعیین روش محاسبه قیمت است. پیشنهاد میشود قیمت بنزین مازاد براساس یک فرمول شفاف تعیین شود که در آن مشخص باشد مبنای قیمتگذاری: هزینه تامین داخلی، هزینه فرصت منابع نفتی، قیمت جایگزینی یا هزینه واردات کدام است. این فرمول باید از ابتدا اعلام و در دورههای مشخص بازنگری شود.
4️⃣ چهارم؛ منابع حاصل از بنزین مازاد هدفمند شود:
منابع حاصل از عرضه بنزین با قیمت بالاتر نباید صرفا به درآمد عمومی دولت تبدیل شود. بخشی از آن باید بهشکل شفاف برای حمایت از خانوارها، توسعه حملونقل عمومی و سرمایهگذاری در کاهش مصرف بنزین اختصاص یابد.
پیشنهاد ویژه برای استان کرمان
این پایلوت باید پیش از اجرای کامل، حداقل چهار مؤلفه را مورد ارزیابی قرار دهد:
➖ اثر بر مصرف بنزین؛
➖ اثر بر هزینه خانوارها و دهکهای مختلف؛
➖ اثر بر تورم و قیمت حملونقل؛
➖ اثر بر قاچاق، جابهجایی سوخت و رفتار مصرفکنندگان.
به این ترتیب، سیاستگذار میتواند بهجای اجرای یکباره سیاست در مقیاس ملی، ابتدا آثار واقعی آن را در یک محیط کنترلشده ارزیابی و سپس نسبت به تعمیم آن تصمیمگیری کند.
🔹پیشنهاد فوری: شفافسازی «قیمت تمامشده بنزین»
پیشنهاد میشود وزارت نفت و دستگاههای ذیربط، فرمول رسمی محاسبه نرخ بنزین مازاد را منتشر کنند.
این فرمول باید مشخص کند:
➖ قیمت خوراک پالایشگاه چگونه تعیین میشود؛
➖ نرخ ارز مورد استفاده چیست؛
➖ هزینه پالایش چقدر است؛
➖ هزینههای انتقال و توزیع چگونه محاسبه میشود؛
➖ هزینه سرمایهای چگونه لحاظ میشود؛
➖ آیا هزینه بیننسلی منابع نفتی در نظر گرفته میشود؛
➖ آیا نرخ اعلامشده بر مبنای هزینه داخلی یا هزینه واردات/قیمت جایگزینی است.
این شفافیت امکان میدهد رقم 87 هزار و 200 تومان با برآوردهای کارشناسی، از جمله پژوهش انجامشده توسط اندیشکده انرژی کرمان، بهصورت علمی مقایسه شود.
در این نشست رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی همچنین بر نقش اندیشکدهها در حفظ و توسعه نیروی انسانی متخصص تأکید کرد و گفت: استمرار فعالیت نیروی کارشناسی در فضای اندیشهورزی میتواند به انباشت تجربه، توسعه ظرفیت تخصصی و تولید خروجیهای اثربخش برای کشور منجر شود
در ادامه دکتر سقاب اصفهانی کاهش شدت انرژی، عدالت و حل ناترازی؛ را سه هدف اصلی سازمان در حوزه مدیریت انرژی شامل کاهش شدت انرژی، برقراری عدالت در بهرهمندی از یارانههای انرژی و حل ناترازی عنوان کرد و افزود: همزمانی مسئله ناترازی با مسئله عدالت، موجب شده است که سیاستگذاری انرژی تنها به افزایش عرضه یا محدود کردن مصرف فروکاسته نشود و آثار اجتماعی و توزیعی سیاستها نیز در مرکز توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به راهکارهای متعددی که طی سالهای گذشته برای کاهش مصرف انرژی مطرح شده است، خاطرنشان کرد: صرف جذاب بودن یک ایده یا اثبات نظری اثر آن کافی نیست و باید میزان اثر واقعی و امکان اجرای آن نیز سنجیده شود.بر همین اساس، “اثربخشی” و “قابلیت اجرا” بهعنوان دو معیار کلیدی برای ارزیابی طرحهای سیاستی معرفی شد.
گفتنی است در این نشست که مسئله محوری آن “بنزین” بود، نمایندگان حدود ۳۰ اندیشکده فعال در حوزه انرژی حضور داشتند و ۱۶ مجموعه از طرحها و پیشنهادهای سیاستی درباره مدیریت مصرف، ناترازی، عدالت در توزیع یارانه، اصلاح نظام توزیع و تقویت امنیت عرضه سوخت ارائه شد.
